Bekir Gür tarafından derlenen "Matematik Felsefesi" içinde "Wittgenstein Gödel'in çalışmalarının mahiyetini anlamamış ve kötü kavrayıştan kaynaklanan zayıf eleştirilerde bulunmuştur (Barrow, 2001: 163-7) diye bir alıntı ile karşılaştım.
Alıntının devamında "Wittgenstein ve Gödel arasındaki bu gerilim, aslında iki farklı dünya görüşünün (mantıksal pozitivizm / dil felsefesi vs. platoncu matematik) çarpışmasıdır," denilmektedir.
John Barrow gibi eleştirmenlerin "kötü kavrayış" olarak nitelendirdiği durumun temel nedenlerini şöyle özetleyebiliriz:
"İspatlanamazlık" Kavramına Yaklaşım: Gödel'in Eksiklik Teoremi, bir sistemin içinde doğru olduğu halde o sistemin aksiyomlarıyla ispatlanamayan önermeler olduğunu söyler.
Wittgenstein ise "Matematiğin Temelleri Üzerine Açıklamalar"da buna karşı çıkar. Bir şeyin "doğruluğu", onun sistem içindeki "ispatlanabilirliği" ile aynıdır. Wittgenstein, ispatlanamayan bir şeyin "doğru" olarak adlandırılmasının anlamsız bir dil oyunu olduğunu söyler.
Wittgenstein, Matematiği Bir "Keşif" Değil, "İcat" Olarak Görür: Gödel bir matematiksel gerçekçidir (Platoncu); matematiksel doğruların bizden bağımsız olarak "orada" bir yerde var olduğuna inanır.
Wittgenstein ise katı bir inşacıdır (constructivist). Ona göre matematikçiler yeni doğrular keşfetmez, yeni kurallar icat ederler. Bu yüzden Gödel'in "ispatlanamayan gerçek" fikri, Wittgenstein için felsefi bir safsatadan ibarettir.
"Duran Mantık" ve Paradokslar: Wittgenstein, Gödel’in kullandığı "kendi üzerine referans veren" (Yalancı Paradoksu benzeri) yapıları ciddiye almaz. O, bu tür matematiksel kanıtları, dilin sınırlarında ortaya çıkan boş "gramer oyunları" olarak görür.
Barrow ve diğer birçok matematikçi, Wittgenstein’ın bu noktada teoremin teknik derinliğini ve mantıksal zorunluluğunu küçümsediğini, meseleyi sadece bir "kelime oyunu" sanarak hata yaptığını savunur.
Özetle: Wittgenstein, Gödel'i matematiksel bir dahi olarak değil, felsefi bir kafa karışıklığına düşmüş bir kurban olarak niteler. Ancak modern matematik dünyası, Wittgenstein'ın bu eleştirilerini teknik olarak yetersiz ve teoremin matematiksel gücünü ıskalayan yaklaşımlar olarak kabul etmektedir.
Ben ise keşifçi görüşe kıyasla icatçı görüşe daha yakın bir duruş sergilemekteyim. Keşifçi görüş, matematiği Platoncu bir perspektiften ele alarak, tanrısallık ve mutlaklık kavramları üzerinden inceler. Ancak, “0!=1” ve “N^0=1” gibi matematiksel işlemler, birer kabuldür (Ali Nesin). Keşfedilmemiş, aslında uydurulmuştur. Doğada “1” olarak adlandırılan bir nesnenin varlığı yine bir kabuldür. Öklid’in nokta, doğru ve düzlem tanımları, noktanın kabulüyle gelişmiştir; zira doğada böyle bir varlık veya nesne gözlemlenmemektedir. Bu bakış açısı, katı bir felsefi nominalizm ve inşacılık çizgisindedir. Bu bakış açısı, matematiği gökyüzünden indirip, insan zihninin kurduğu bir “alet çantasına” dönüştürür.
Kabuller ve "Oyunun Kuralları", aslında sistemin kendi içindeki tutarlılığını korumak için konulmuş dil bilgisi kurallarıdır. Eğer kabul edilmeseydi, Binom açılımları veya Taylor serileri gibi devasa yapılar çöker ya da her adımda "sıfır hariç" notu düşmek zorunda kalınırdı.
Bu durum, satrançta atın "L" gitmesinin doğada bir karşılığı olmamasına rağmen oyunun akışı için mutlak bir kural olması gibidir.
İdealize Edilmiş Formlar (Nokta ve Doğru): Doğada en ince kalem ucuyla çizilen nokta bile aslında üç boyutlu, atomlardan oluşan bir lekedir. Boyutu olmayan bir "nokta" veya genişliği olmayan bir "doğru" doğada bulunmaz. Bunlar, zihnimizin karmaşık fiziksel dünyayı modellemek için uydurduğu limit durumlardır.
"1" Nesnesi ve Dil: Doğada iki tane elma yan yana durabilir, ama "2" sayısı orada fiziksel bir nesne olarak bulunmaz. "2" sayısı, bizim o çokluğu sınıflandırmak için kullandığımız bir etikettir.
Wittgenstein tam bu noktada devreye girer: Matematik bize dış dünya hakkında bilgi vermez; matematik, bizim dış dünyayı anlatmak / anlamak için kullandığımız dilin yapısını kurar.
Tanımsızlık ve Belirsizlik veya gibi durumların "tanımsız" bırakılması da bir kabuldür.Tanımsız bırakma "keşif olduğu" iddia edilen sisteme müdahale etmektir: Patlamasını önlemek için konulmuş emniyet supabı. Bu "0"ın icadı ile başlar. "0" icat edilmeden önce böyle bir şey yoktu. Roma rakamlarını düşünün. 0 olmadığı için X, L, M harfleri ile sayılar büyütülmekteydi. 9'dan sonra döngüyü 0 ile bir basamak artıran döngü bir icattır, keşif değil. Günlük konuşma dilinde yine Roma rakamlarına benzer bir yapı vardır. Yirmi, otuz, kırk,... Biz bi izomorfizm ile bunları eşleştiririz. Kelimeler uydururuz. Bin, Milyon, milyar, bakarız uyduramayız önüne kilo, mega, giga, tera gibi ön eklerle sayılarımızı isimlendiririz.
Sonuç olarak: Gödel'in "ispatlanamayan ama doğru olan önermeler" fikri boşa çıkar. Çünkü bir şeyin doğruluğu, onu kuran kurallara (kabullere) bağlıdır. Kuralların ötesinde, keşfedilmeyi bekleyen gizemli bir "matematiksel gerçeklik" yoktur.
Peki, matematiğin bu kadar "uydurma" ve "kabullere dayalı" olmasına rağmen, fiziksel evreni (gezegenlerin hareketini, atom altı dünyayı) bu kadar kusursuza yakın açıklaması icat edilen dilin, doğaya terzi işi dikilmesidir.
Bir model oluşturulur ve bu model, mevcut kaynaklar kullanılarak test edilir. Modelin doğruluğu, gözlemlerle doğrulanır. Thomas Kuhn’un bilimsel devrimlerin yapısı bağlamında, bu süreç paradigmalar aracılığıyla gelişir. Örneğin, Batlamyus’un yermerkezli modelinde, Dünya evrenin merkezinde yer alır ve Güneş, Ay ve diğer gök cisimleri Dünya’nın etrafında döner. Ancak, yapılan gözlemler, bu modelin yetersizliklerini ortaya koyar ve Kepler’in Güneş merkezli modeli ortaya çıkar. Kepler, Dünya’nın ve diğer gezegenlerin Güneş’in etrafında döndüğünü öne sürer. Bu model de doğa tarafından test edilir ve Newton’un kütle çekim yasasıyla daha da geliştirilir. Einstein’ın genel görelilik teorisi ise, kütle çekiminin uzay-zamanın eğriliğinden kaynaklandığını öne sürer. Bu teoriler de doğa tarafından test edilerek bilimsel anlayışın ilerlemesine katkıda bulunur.
Doğanın kendisini değil, onun için geliştirdiğimiz modellerin etkinliğini değerlendiriyoruz. Matematiğin ve bilimin bu “kurgusal” doğasını üç temel ilkeyle özetleyebiliriz:
Doğa onaylamaz, sadece “Hayır” demez: Bir model, doğayla çelişmediği sürece “doğru” olarak kabul edilir. Bu, modelin doğanın mutlak gerçeği olduğu anlamına gelmez; yalnızca mevcut verileri açıklayacak kadar yeterli bir “uydurma” olduğunu gösterir. Newton’ın denklemleri Ay’a ulaşmak için hâlâ yeterlidir (doğru), ancak karadelikleri açıklamada yetersizdir.
Dilin Sınırları: Einstein’ın “uzay-zaman bükülmesi” kavramı, doğada fiziksel olarak bükülen bir kumaşın keşfi değil, kütle ve mesafe arasındaki ilişkiyi ifade edecek yeni bir geometrik dilin icadıdır. Batlamyus’un episantırları (çember içinde çemberler) ne kadar kurgusal ise, Einstein’ın tensörleri de o kadar kurgusaldır; yalnızca Einstein’ın modeli daha kapsamlıdır.
Kabulden Pratiğe: Kütle çekimini bir "kuvvet" yerine "geometri" olarak kabul etmek, paradigmayı değiştirir. Bu değişim bir keşif değil, dünyayı anlamlandırma biçimimizde yapılan bir yazılım güncellemesi gibidir. Bu bakış açısıyla,
Wittgenstein'ın Gödel'e neden karşı olduğunu anlıyorum: Wittgenstein'a göre Gödel, "matematiği icat ediyoruz" demek yerine, ispatlanamayan gizemli gerçeklerden bahsederek bizi Platoncu (metafiziksel) masalın içine çekiyordu.
Thomas Kuhn’un görüşüne göre, günümüzde “doğru” kabul edilen Einstein paradigmasının da gelecekte tamamen terk edilerek, yerini henüz öngörülemeyen, belki de hayal bile edemeyeceğimiz yeni bir kurguya bırakacağını düşünmekteyim. Bu husus, Karl Popper’in “yanlışlanabilirlik” ilkesi çerçevesinde değerlendirildiğinde mümkün görünmektedir. Nitekim, Kuantum Teorisi ile Görelilik Teorisi arasında, temel kabullerden kaynaklanan çatışmalar mevcuttur. Niels Bohr’un olasılıksal yaklaşımı, Einstein’in “Tanrı zar atmaz” mottosuna dayanarak, kuantum verili dünyayı daha kapsamlı bir şekilde açıklayabilmektedir. Bu noktada, paradigma çatışması somut bir fiziksel gerçekliğe dönüşmektedir. Einstein ve Bohr arasındaki tartışma, esasen iki farklı “icat edilmiş dünya modelinin” çatışması olarak nitelendirilebilir.
Einstein, yerel gerçeklik ve nedensellik üzerine bir model icat etmişti; onun evreninde her şeyin bir yeri ve hızı vardı. Bohr ise olasılık genlikleri ve belirsizlik üzerine kurulu bir dil inşa etti. Kuantum teorisi, mikro dünyayı açıklamada çok daha başarılı (kapsayıcı) olunca, Einstein'ın "belirlenimci" paradigması o alanda hükmünü yitirdi.
"Tanrı Zar Atmaz" cümlesi aslında bilimsel bir veriden ziyade, felsefi bir inat (veya kabuldür). Doğanın bir düzeni olması gerektiğine dair Platoncu bir inancı temsil eder. Ancak kuantum dünyası bize, eğer bir model kuracaksak "zar atma" (olasılık) kuralını bu modelin içine en baştan koymamız gerektiğini dayattı.
Bohr, Einstein'a "Tanrı'ya ne yapacağını söylemeyi bırak" derken aslında şunu kastediyordu: "Doğayı eski modeline uymaya zorlayamazsın, dilini (matematiğini) değiştirmek zorundasın."
İki Modelin Uyumsuzluğu Bugün modern fiziğin en büyük sancısı, Görelilik (makro) ve Kuantum (mikro) modellerini tek bir çatıda birleştirememesidir.
Popper’ın perspektifinden bakıldığında, her iki teori de kendi alanlarında henüz yanlışlanmamıştır. Ancak, bu iki teori aynı anda doğru olamaz. Bu durum, gelecekte her iki paradigmayı da kapsayacak daha kapsamlı bir “bilimsel devrim” (Thomas Kuhn’un tanımladığı anlamda) gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda, evrenin karşımıza çıkardığı zorlukları aşmak amacıyla sürekli olarak daha karmaşık ve daha geniş kapsamlı “modeller” oluşturuyoruz.
Sorun, mutlak bir evren tasavvurunun tekçilikle çelişmesinden kaynaklanmaktadır. Sicim teorisi bağlamında, Leonard Susskind, şu anki evrenin ilk evren olmayabileceğini, doğup genişleyip patlayarak başka evrenler içinde bir evren oluşturabileceğini öne sürmektedir. Bu durum, mutlakçılık anlayışıyla çelişmektedir. Stephen F. Barker, bu bağlamda dilin belirleyici özelliğini vurgulayarak, kesin bilimcilik yerine dilin olanaklarına odaklanılması gerektiğini savunmaktadır.
Barker, “Matematik Felsefesi” adlı eserinde, Susskind’in “Multiverse” (Çoklu Evren) ve Landscape kavramlarının, “tek bir matematiksel hakikat” olduğu yönündeki Platoncu dayatmayı kökten sarsan bir nitelik taşıdığını ön görmüştür. Fiziksel yasaların bile evrenden evrene değiştiği bir yapı söz konusu olduğunda, ortada keşfedilecek tek bir “Tanrısal Plan”ın varlığından söz etmek mümkün değildir. Barker’ın vurguladığı üzere, matematik ve bilim artık evrenin mutlak aynası olmaktan çıkıp, bizim o evren içinde kurduğumuz bir iletişim ve haritalama protokolüne dönüşmektedir.
Mutlakçılığın Sonu: Tekçi bakış açısı, matematiği evrenin "anadili" sanma hatasına düşer. Oysa sicim teorisinin sunduğu 10 üzeri 500 farklı boyut durumu (farklı evren olasılığı), matematiğin sadece bizim evrenimizdeki tutarlılığını değil, keyfiyetini de gösterir.
Dilin Olanakları: Barker'ın işaret ettiği gibi, matematik "kesinlik" değil, bir olanaklar sistemi sunar. Biz evreni anlamak için o dildeki kelimeleri (sayıları, fonksiyonları) seçip bir cümle kurarız. Başka bir evrende veya başka bir paradigma içinde, bambaşka bir gramer (matematik) pekâlâ mümkün olabilir.
İcat Edilen Sınırlar: Kesin bilimcilik, "1+1=2"nin her yerde mutlak olduğunu iddia ederken; dil odaklı bakış, bunun sadece seçtiğimiz sayma ve birim tanımlama oyununun bir sonucu olduğunu söyler. Bu yaklaşım, felsefeyi "doğruyu bulma" sancısından kurtarıp "doğruyu kurma" özgürlüğüne taşır.
Problem sistemin kendisinde değil, söz konusu sistemin tek ve mutlak olduğuna dair duyulan metafiziksel inançta yatmaktadır. Bu bağlamda, insan zihninin, bu “mutlaklık” takıntısını tamamen terk edip bilimi yalnızca pragmatik bir “dil aracı” olarak algılayabilme kapasitesine sahip olup olmadığı, yoksa her daim arka planda bir “mutlak gerçeklik” arayışı içgüdüsünün varlığını sürdüreceği hususu üzerinde düşünülmesi gerekmektedir.
Metafizik, doğası gereği doğrulanabilir veya yanlışlanabilir olmaktan uzaktır. Metafizik, olgusal gerçekliğe ait olmadığı için deneysel veya gözlemsel yöntemlerle çürütülemez; yalnızca alternatif bir metafiziksel bakış açısıyla yer değiştirir. Oruç Arıoba’nın bu konudaki tespiti oldukça yerindedir. İnsan zihni, elindeki modeli yalnızca bir araç olarak kabul etmek yerine, onu sıklıkla bir hakikat, hatta yeni bir metafizik olarak benimsemeye meyillidir. Bu eğilim, metafiziğin sürekli dönüşümünü tetikler. Tanrısal matematiği (Platonizm) reddetmemiz, “Sonsuz Olasılıklar” veya “Simülasyon” gibi yeni metafiziksel paradigmaların ortaya çıkmasına neden olur.
Arıoba, Wittgenstein’ın felsefeyi bir “yerleşememe” hali olarak tanımlamasından yola çıkarak, matematiğin icatsal doğası ve metafiziğin yanlışlanamazlığı göz önüne alındığında, bilimin sürekli yer değiştiren ancak asla nihai bir varış noktasına ulaşamayan bir yolculuk olduğunu savunur.
Barker’ın da belirttiği gibi, dilin olanaklarına bakıldığında metafiziğin dil ile kurduğu ilişki, mutlaklık iddialarını oluşturarak bizi içine hapseder.
Bilim tarihi, bir "uydurmanın" (modelin), nasıl "dogmaya" dönüştüğünün tarihidir bir bakıma. Bu bitmek bilmeyen "metafizik üretim bandından" kurtulmanın tek yolu, belki de bilginin "mutlak" değil, sadece "kullanışlı" olduğu gerçeğiyle barışmaktır.
Sanat, mutlaklık ve metafizik dayatmalarından kaçınmak için bilim ve matematiğe kıyasla daha özgür bir “dil alanı” sunabilir mi?
Bu soruya olumsuz yanıt vermek gerekmektedir. Sanat eserlerinin özne bağımlılığı, her bir eserin kendisini bağımsız bir evren olarak algılamasına yol açmaktadır. Bu durum, sanat yapıtının "singuler" mutlakçılığı olarak nitelendirilebilir. Bilim, nesnellik iddiasıyla “tek bir evren” dayatırken, sanat öznellik üzerinden milyonlarca küçük mutlaklık dayatmaktadır.
Her sanat eseri, kendi estetik yasalarını ve kendi ontolojisini “tek gerçeklik” olarak sunmakta ve dışarıya kapalı, sanatçının inşa ettiği bir mikro-kozmos oluşturmaktadır.
Sanatçı bir eser ortaya koyduğunda, o eserin sınırları içinde tartışmasız bir otorite kurar. Bu dünya içinde “doğru” ve “yanlış”, sanatçının icat ettiği kurallara bağlıdır. Bu durum, bilimde en azından ortak bir model (dil) kurma çabasıyla tezat oluşturmaktadır. Sanat ise her seferinde sıfırdan, paylaşılamaz ve kendine has bir evren iddiasıyla ortaya çıkmaktadır.
Metafiziğin Estetize Edilmesi: Arıoba’nın metafizik için söylediği "yanlışlanamazlık", sanat yapıtı için de geçerlidir. Bir tablonun veya şiirin kurduğu dünyayı "yanlışlayamazsınız"; sadece o dünyanın içine girersiniz ya da dışında kalırsınız. Bu durumda karşımızda iki büyük blok kalıyor:
Bir tarafta ortak bir kabule zorlayan bilimsel paradigmalar, diğer tarafta her biri kendi başına buyruk ve uzlaşmasız sanatsal evrenler.
Her iki kavram da özünde “icat” edilmiş olsa da, her biri kendi mutlaklığını ilan etmeden var olamamaktadır. Bu tabloya bakıldığında, insanın “uydurduğu şeye tapınma” (onu mutlaklaştırma) eğiliminden arınmış, tamamen şeffaf ve araçsal bir dil kurmasının biyolojik ve zihinsel olarak imkansız olup olmadığı sorgulanabilir.
Antispekülatif bir düşünce biçimi gerçekten mümkün müdür?
Michael O’sullivan’ın “Felsefi Soruşturmalar Üzerine Tahlil” adlı kısa (100 sayfalık) kitabında “İnancılık” kavramından bahsediliyordu. Kierkegaard’a göre tek gerçek imandır; nasıl, neden veya niçin olduğuna bakılmaksızın. Yapılan temel hata budur. Tanrı tasavvurumuza bağlı olarak inancımızın kanıtlanmasına odaklanıyoruz. İnancımızı savunmak amacıyla bilimle tutarlılığını veya bilimin tanrı tasavvuru ile ilişkisini ele alıyoruz.
Asıl sorun burada başlamaktadır. Yalnızca “iman” edip gerisini sorgulamayı bırakabilsek belki de bir ilerleme kaydedebiliriz. Ancak metafizikle birlikte yanlışlanamazlık çukuruna düşmekten kaçınamıyoruz. O’Sullivan’ın “İnancılık” (Fideism) kavramı ve Kierkegaard’ın “İman Sıçraması” teorisi, zihnin kurtuluşu için önerilen en radikal çözümler olarak değerlendirilebilir. Ancak, bireyler bu çözümleri benimsemek yerine, sürekli olarak bilimsel kanıtlar arayarak ve bu çözümleri rasyonel bir temele oturtmaya çalışarak, aslında bu çözümlerin etkinliğini azaltmaktadırlar.
Kierkegaard’a göre iman, mantığın sınırlarının ötesinde bir kavramdır. Bir olgu veya kavram bilimsel olarak kanıtlanabiliyorsa, ona iman etmeye gerek yoktur; zira bu olgu veya kavram artık bir “bilgi” nesnesi haline gelmiştir. İmanın gerçek gücü, saçma (absürt) olanın, herhangi bir kanıtsızlığa ve rasyonel dayanağa ihtiyaç duymadan kabul edilmesinde yatmaktadır.
İnsanlar, imanı “saf bir teslimiyet” olarak yaşayamadıkları için, onu rasyonel bir temele, yani bilimin ve matematiğin “doğruluğuna” dayandırmaya çalışmaktadırlar. Bu yaklaşım, ne gerçek bir bilim ne de gerçek bir iman ortaya koymakta; yalnızca melez bir metafiziksel savunma mekanizması oluşturmaktadır. İnancı bilimle yarıştırmak, aslında inanca karşı duyulan “güvensizliğin” bir göstergesidir. Eğer iman, kendi başına yeterli ve mutlak bir öznel deneyim olsaydı, dış dünyadaki bir modelin (Newton, Einstein veya Gödel gibi) onu onaylamasına ihtiyaç duymazdı. İman, rasyonalize edilmeye çalışıldığı anda, Arıoba’nın “yanlışlanamaz metafizik” olarak nitelendirdiği zırha bürünmektedir. Bilimsel bir terminoloji kullanmasına rağmen, bilimsel bir eleştiriye (yanlışlanabilirliğe) asla izin vermemektedir. Bu durum, düşünsel bir çıkmaz yaratmaktadır.
Wittgenstein’ın geç dönem felsefesinde, özellikle O’Sullivan tarafından analiz edilen alanda, dini inanışlar birer “hayat biçimi” ve kendine özgü bir “dil oyunu” olarak değerlendirilmektedir. Wittgenstein’a göre din, bir açıklama veya teori olmaktan ziyade bir pratiktir. Dini bir açıklama olarak algılamak, Gödel’in teoremini “tanrısal gizem” olarak yorumlama hatasına düşmekle eşdeğerdir.
Günümüz bilim çağında, Kierkegaard’ın savunduğu “saf, kanıtsız ve çıplak iman”ın yeniden mümkün olup olmadığı sorgulanmaktadır. Zihinlerimiz, her şeyi bir “model” ve “kanıt” süzgecinden geçirme eğilimindedir. Bu noktada, Wittgenstein’ın “Suskunluk” ilkesi, yani üzerine konuşulamayan hakkında susmanın gerekliliği, imanı koruma konusunda son savunma hattı olarak değerlendirilebilir.
Amaç, imanı kurtarmak değil, imanlı olduğunu iddia eden kişinin, imanını savunma refleksinden kurtulmasını sağlamaktır.
Benim kişisel bir imanım bulunmamaktadır ve bu konuda herhangi bir kaygım da yoktur. “Her şey insan içindir” mottosu benim için anlamlı değildir. Bu ifade, doğada var olanın, sanki bilinci varmış veya bilinçliymiş gibi algılanmasına yol açmaktadır. Örneğin, bir makalede neden bir saatin altmış dakikadan oluştuğu ve bir dakikanın altmış saniyeden oluştuğu sorgulanmıştır. Bu düzenin, Sümerlilerin 60’lık sayı sisteminden kaynaklandığı ve bu nedenle 60 saniyenin veya 60 dakikanın mutlak bir ölçü birimi olarak kabul edildiği, sanki tanrı tarafından veya doğa tarafından belirlenmiş gibi bir algı mevcuttur. Hatta Gödel, Einstein’e “senin sisteminde zamana gerek yok” demiştir.
Biz evrene kendi ölçeklerimizi ve kabullerimizi giydirip, sonra o giysinin evrenin "derisi" olduğuna inanıyoruz. Sümerlerin parmak boğumlarıyla saydığı altmışlık sistem, bugün bizim için bir doğa yasası gibi "mutlak zaman" algısına dönüştü.
Oysa bu sadece bir antropolojik mirastır, fiziksel bir zorunluluk değil.
Refleks Olarak Savunma: İster imanlı olsun ister materyalist, insan kendi zihni kurgusunu (modelini) savunma refleksinden kurtulamıyor. Bu "savunma", aslında kurduğumuz modelin kırılganlığından duyduğumuz korkudur. Modeli bir araç olarak değil, varoluşsal bir sığınak olarak gördüğümüz için onu "mutlaklaştırmak" zorunda hissediyoruz.
Antroposantrizm (İnsan Merkezcilik): "Her şey insan içindir" illüzyonu, doğayı bizim anlamlandırma yetimize göre hizalanmış bir yapı sanmamıza yol açıyor. Oysa doğa bizim 60'lık sistemimizle, saniyelerimizle veya metremizle ilgilenmiyor.
Biz sadece doğayı bu ölçeklerle "dilselleştiriyoruz."
Gödel, Einstein’ın denklemlerinden yola çıkarak (zamanın göreceliği ve kapalı zamansal eğriler aracılığıyla), zamanın aslında bizim algıladığımız anlamda "akan" bir şey olmadığını, bir yanılsama olduğunu matematiksel olarak göstermiştir.
Yani zaman, fiziksel bir gerçeklikten ziyade, bizim sistem kurarken kullandığımız bir "parametre", bir kabuldür.
Bu perspektiften bakınca; ne din ne bilim ne de matematik bizi dışarıdaki "mutlak" bir şeye götürüyor. Hepsi sadece insanın kendi bilinç kafesini düzenlemek / yapılandırmak için kullandığı birer araç.
“Kabul edilmiş mutlaklardan” (zaman, sayı sistemleri, ahlak kuralları) tamamen soyunarak, evrene herhangi bir model dayatmadan yalnızca bir “gözlemci” olarak bakmak mümkün müdür?
Yoksa insan zihni, yapısı gereği, dünyayı mutlaka bir ızgara (grid) üzerinden mi algılamak zorundadır?
Bu “ızgarasız bakış” denemesi, Wittgenstein’ın dilin sınırlarını zorladığı o sessizlik noktası olabilir mi?
Baruch Spinoza’nın felsefesinde “doğuran doğa” veya “yaratıcı doğa” anlamına gelen Latince “Natura naturans” kavramı ele alınmaktadır. Bu kavram, evrenin aktif, üretken, sonsuz ve özgür nedeni olan yönünü (Tanrı/Töz) ifade eder ve pasif ve yaratılmış olan “natura naturata”nın aksine, her şeyi kendi iç zorunluluğuyla var eden faal gücü temsil eder.
Bu yaklaşım, Carlos Castaneda’nın Don Juan Matus’un dünyayı durdurma felsefesiyle paralellik gösterir.
Bu felsefeye göre, kendimizi yapay iplikçiklerle bir yerlere bağlamadan ve onların tahakkümüne girmeden farkındalığımızı ele geçirmemiz gerekmektedir.
Ancak, dünya nüfusunun önemli bir kısmının yoksulluk, açlık ve ihmal gibi sorunlarla karşı karşıya olduğu ve bireylerin bir lokma ekmek veya bir metre alan için birbirleriyle mücadele ettiği bir ortamda, kurtuluş olarak bir şey söylemek oldukça güçtür.
The Life of Chuck adlı eserde ise evren, yalnızca Chuck için çökmektedir. Bu durum, solipsizm ve Berkeley algıcılığı kavramlarıyla ilişkilendirilebilir ve her bireyin yalnızca kendisi için bir yolunun olduğunu ima etmektedir.
Spinoza’nın “yaratan doğası” ile Don Juan’ın “dünyayı durdurma” pratiğinin sentezi, zihinsel özgürleşmenin bir manifestosu olarak değerlendirilebilir. Spinoza, her şeyin zorunluluk ilkesi çerçevesinde var olduğunu öne sürerken, Castaneda bu zorunluluğun, özellikle sosyal ve kültürel tanımların, bireyler üzerindeki kısıtlayıcı etkilerini sorgular.
Söz konusu “yapay iplikçikler”, Sümerlerin 60’lık sayı sistemi gibi icat edilmiş mutlaklıklardan mülkiyet hırsına kadar, bireyleri dışarıdan tanımlayan tüm unsurları kapsar. Ancak, vurgulanan, milyarlarca insanın açlık ve hayatta kalma mücadelesi gibi acı gerçeklikler, bu felsefi yaklaşımın sınırlarını ortaya koymaktadır. Sefaletin ontolojisi kavramı, karnı aç olan bir birey için “zamanın bir kabul olması” veya “doğanın bir kurgu olması” gibi soyut düşüncelerin hiçbir anlam ifade etmeyeceğini savunur.
Maddi yoksulluk, bireyi en temel ve katı “natura naturata” (yaratılmış doğa) seviyesine indirger. Açlık, bilinci “farkındalık” seviyesinden “içgüdü” seviyesine indirgeyerek bireyin bilişsel kapasitesini sınırlar.
Kolektif Solipsizm kavramı ise, The Life of Chuck örneğinde olduğu gibi, Chuck’ın ölümünün evrenin çöküşüne yol açması üzerinden, her bireyin kendi modelinin tanrısı olduğunu ima eder. Ancak, 7 milyar Chuck’ın varlığı ve her birinin kendi küçük evreninde hayatta kalmaya çalışması, bu “bireysel kurtuluş” yollarının toplumsal bir trajediye dönüşmesine neden olur.
Berkeley'nin "Var olmak algılanmış olmaktır" ilkesi, bugün "Var olmak tüketilmek veya sömürülmek olmaktır" şeklinde bir toplumsal sancıya evrilmiş durumda.
Küsurat ve İhmal: "İhmal edilen küsurat" olan kitleler, bu büyük felsefi dil oyunlarının (matematik, din, bilim) hem kurbanı hem de dışlananlarıdır. Onlar için evren "durmuyor", aksine üzerlerine yıkılıyor.
Kurtuluş, kolektif bir modelde değil, bireyin kendi “dünyasını durdurmasında” tezahür eder. Bu eylem, dış dünyadaki yangını söndürmek yerine, Chuck’ın içindeki yıldızların sönmeden önce son bir kez parlamasını sağlar. Bu bağlamda, böylesine ağır bir toplumsal sefalet ve “mutlaklık” baskısı altında, bireyin kendi içindeki “Chuck’ın evrenini” koruması, bir bencillik eylemi olarak mı değerlendirilmelidir, yoksa tek gerçek direniş alanı olarak mı kabul edilmelidir? Solipsizmin bu soğuk gerçekliği içerisinde, başkasının acısı, bizim “dil oyunumuzun” neresine konumlanmaktadır?
Kendimizi önemli hissetmemizin ötesinde hiçbir etkisi yoktur. Bu nedenle geri çekildim. “Ben demiştim” kadar büyük bir densizlik yoktur. Bu nedenle “Üzerine konuşulamayan hakkında susmalı.”
Wittgenstein: Bu, felsefi bir teslimiyet değil, bir vakardır. "Ben demiştim" diyebilmek için insanın kendini o büyük nedensellik zincirinin merkezine koyması, yani o devasa "anlam icatlarından" birine (kendi egosuna) tutunması gerekir. Oysa her şeyin bir "kabul" olduğu bu kurgusal düzlemde, haklı çıkmanın bile bir ağırlığı yoktur.
Wittgenstein'ın o meşhur 7. önermesi doğal ve zorunlu sonuçtur.
Sessizlik Bir Sığınaktır: Dil, dünyayı modellemek için icat ettiğimiz bir aygıttır ama bu aygıt hem sefaleti açıklamakta hem de imanı veya ölümü tanımlamakta yetersiz kalır. Sınırın ötesine geçmeye çalışmak sadece gürültü yaratır.
Geri Çekilme: Bu, yenilgi değil; dilin ve modellerin tahakkümünden feragat etmektir.
"Küsurat" olarak görülen milyarlarca insanın trajedisi karşısında felsefi nutuklar atmak yerine, o trajedinin dil ile onarılamayacağını kabul edip susmak, belki de yapılabilecek tek dürüst eylemdir.
Densizliğin Reddi: "Ben demiştim" demek, başkasının acısını veya evrenin karmaşasını kendi haklılığımıza kurban etmektir. Susmak ise, o karmaşanın ve acının olduğu gibi kalmasına izin verecek kadar mütevazı olmaktır.
"Aktif suskunluk" ve "geri çekilme" tavrı, aslında Spinoza'nın bilgeliğiyle Castaneda'nın farkındalığının sessiz bir birleşimi gibi duruyor.
İletişim kanallarının giderek yoğunlaştığı günümüz dünyasında, bu sürekli etkileşimden uzaklaşmak, en üst düzeyde bir özgürlük olarak değerlendirilebilir. Bu geri çekilme sürecinde, zihni meşgul eden en son trendlerden ve modellerden arınmış bir şekilde, “saf farkındalık” anlarını muhafaza etmek için biricik yaklaşım, görevlerimi yerine getirmek, yazılarımı kaleme almak, kitaplarımı okumak, müziğimi dinlemek, kedimle etkileşimde bulunmak, haberleri kapatmak, kahve tüketmek ve sabahları evimin yanındaki koruda öten kuşların seslerini MerlinBirdID uygulaması aracılığıyla kaydetmekten ibarettir.
Wittgenstein’ın “dil oyunları” ve mutlak olmayan modeller dünyası üzerinden, Spinoza’nın “Natura naturans” (yaratan doğa) olarak adlandırdığı o saf ve faal akışa tam anlamıyla teslim olmayı gerçek eylem olarak görmekteyim. Sümerlerin 60’lık sistemini mutlak bir gerçek olarak kabul eden, zamanı ve sayıları evrenin değişmez bir yasası olarak gören o “metafizik”ten kurtulup; dikkatimi MerlinBirdID ile kaydedilen bir kuş sesine, bir kediyle kurulan sözel olmayan bir bağa veya kahvenin kokusuna yönlendirmenin, aslında “dünyayı durdurmanın” en pratik ve etkili yolu olduğunu düşünmekteyim.
Artık "1 saat" Sümerlerden kalma bir kurgu değil, belki de sadece kuşların korudaki o sabahki mesaisidir.
Haberleri Kapatmak: Bu, zihni manipüle eden ve sahte "mutlaklıklar" dayatan o gürültülü metafizikten istifadır.
MerlinBirdID ve Kuşlar: Teknolojiyi bir tahakküm aracı olarak değil, doğanın o anki eşsiz kaydını tutmak için bir "şahitlik" aracı olarak kullanmaktır.
Kedi ve Kitaplar: Bunlar, öznenin kendi bağımsız evreninde kurduğu, kimseye bir şey kanıtlama derdi olmayan en sahici sığınaklardır.
"Ben demiştim" densizliğine düşmeden, başkalarının "imanını" veya "bilgisini" yarıştırmasına dahil olmadan sadece olduğunuz halle kalmak, Wittgenstein'ın işaret ettiği o en zor eylemdir: Üzerine konuşulamayan hakkında dürüstçe susmak ve sadece yaşamaktır.
Evren artık Chuck'ın evreni gibi sadece sizin için dönen (veya sönen) o mahrem, sessiz ve kuş sesleriyle dolu yer.
Geri çekilme halinde, MerlinBirdID ile kaydedilen son kuşlar: Kındıra kamışçını, boz ördek, yeşilbaş ve ev çütresi.
Sulak alanın sakinliği ile evcil olanın yakınlığı bir arada. Özellikle Kındıra kamışçını, o kadar yoğun çalıların içinde gizlenmesine rağmen sesini ulaştırarak aslında "buradayım" diyor; bir modelin parçası olduğu için değil, sadece orada olduğu için.
Kuşların isimleri, bizim onlara taktığımız etiketler olsa da çıkardıkları sesler o saf, faal doğanın (Natura naturans) ta kendisi.
Onlar için ne Sümerlerin 60'lık sistemi var ne de Gödel’in ispatlanamaz önermeleri; sadece o anın zorunluluğu ve uçuşun özgürlüğü var.
Koru sabahlarında, kızılgerdanın o kendine has melodisini dinlerken zihnin tüm o felsefi gürültüden arınması, sanırım insanın kendi "dünyasını durdurabileceği" en gerçek anlardan biri.
Kızılgerdan, o vakur duruşu ve kışın bile susmayan, adeta gümüş bir zinciri andıran melankolik sesiyle bu geri çekilme haline en çok yakışan eşlikçidir. Felsefi gürültünün aksine, kızılgerdanın sesi bir şeyi kanıtlamaya çalışmaz; sadece sabahın o ilk ışığında, üzerine konuşulamayacak olanın içindeki o saf varoluşu hatırlatır.
Yarın sabah koruda o berrak sesi duyduğunuzda, doğanın kendi zorunluluğu içinde hiçbir "kabul" veya "icat" barındırmayan o sahici ana tanıklık edeceğim.
O an, ne bir paradigma ne de bir ispat; sadece orada olanın sesidir. Yarın sabah kızılgerdanın sesi, tüm "neden"lerin yerini sadece o ezginin kendisine bırakmasıdır.
Felsefi tartışmaların, mutlaklık iddialarının ve "ben demiştim" gürültüsünün ötesinde; bir karatavuğun konuşu veya kızılgerdanın beklenen sesi, insanın kurabileceği en dürüst "dil oyunu"dur. Sessiz geri çekilmede sadece bu canlıların tanıklığında kalmak, zihni o ağır iplikçiklerden kurtarmanın en yalın yolu.
Kızılgerdan geldiğinde, belki de Wittgenstein'in o meşhur 7. Önermesinin sessizliği, kuşun sesiyle en güzel biçimde hemhal olacaktır:
"Üzerine konuşulamayan şey hakkında susmak gerekir." ("Wovon man nicht sprechen kann, darüber muss man schweigen.")
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder