GIRIŞ
Ludwig Wittgenstein'ın Tractatus Logico-Philosophicus'u, 20. yüzyıl felsefesinin en yoğun ve en çok yorumlanmış metinlerinden biridir. Metnin felsefi derinliği kadar, taşıdığı terminolojik yük de onu anlamayı güçleştirir. Almanca yazılmış bu eser, yalnızca felsefi bir tez değil, aynı zamanda Frege ve Russell'ın mantık kuramlarının dil felsefesine uygulanmasıdır. Bu nedenle Tractatus'ta kullanılan her kavram, gündelik dildeki karşılığından farklı, teknik bir anlam taşır.
İşte bu kavramlardan biri de Satz'tır. Türkçe çevirilerde büyük ölçüde "tümce" olarak karşılanan bu terim, özellikle matematiksel mantık geleneğinden gelen okuyucular açısından önemli kavramsal sorunlara yol açmaktadır. Bu yazı, "Satz" kavramının Türkçe çevirisinin yol açtığı sorunları mercek altına almakta; yalnızca sözcük düzeyinde değil, kavramsal düzeyde de bir çeviri eleştirisi sunmayı amaçlamaktadır.
Metin, Runik Kitap tarafından yayınlanmış olan “Ray Monk – Wittgenstein’i Nasıl Okumalıyız? (Çeviren: Barış Şannan) Kitabının 6. Bölümünün (Mantıksal Biçimin Dağılışı) başlığının ilk paragrafı okunurken yazılmıştır.
“Her tümce bir içeriğe ve bir biçime sahiptir. Saf biçimin tasarımına, tek tek sözcüklerin ya da sembollerin (bağımsız anlamları oldukları ölçüde) anlamını soyutladığımızda, yani tümcenin sabitlerini değişkenlerle ikame ettiğimizde ulaşırız. Sözdiziminin sabitler için geçerli olan kuralları, değişkenler için de geçerli olmalıdır. Sözdizimi derken, genel anlamıyla, bir sözcüğün hangi bağlantılar içinde anlam kazanacağını bize söyleyen, dolayısıyla da saçma yapıları dışarıda bırakan kuralları kastediyorum. Gündelik dilin sözdizimi, gayet iyi bilindiği gibi, bu amaca pek uygun değildir (gündelik dilin sözdizimi, örneğin, “Kırmızı yeşilden daha yüksektir,” ya da “Gerçek olan, kendinde şey olsa da aynı zamanda kendi için bir şey hâline gelebilmelidir,” gibi sözde-tümcelerin kuruluşunu kesinlikle engellemez).”
Oruç Aruoba çevirisinden alıntılan bölümlerde “tümce” kullanılmıştır. Oruç Aruoba Tractatus Logico-Philosophicus çevirisinde, İngilizcedeki proposition (Alm. Satz) karşılığında sistematik olarak “tümce” sözcüğü kullanılır. Özellikle “tümce” geçen ve en çok atıf yapılan ifadelerden bazıları şunlardır:
“Doğru tümcelerin toplamı, toplam doğa bilimidir (ya da doğa bilimlerinin toplamı).” (4.11)
“Felsefenin sonucu, ‘felsefe tümceleri’ değil, tümcelerin açık hâle gelmesidir.” (4.112)
“Bir düşüncenin duyulur imidir tümce.” (3.1)
“Yalnızca tümcenin bir anlamı vardır.” (3.3)
“Temel tümce, adlardan oluşur. Adların bir bağlantısı, bir zinciridir.” (4.22)
“Tümce, olgusal durumların varlığını ve yokluğunu gösterir.” (4.1 ve devamındaki açıklamalar bağlamı)
“Tümce, gerçekliğin bir resmidir.” (4.01)
“Tümce, gerçekliğin bir modelidir; onu düşündüğümüz gibi.” (4.01’in devamı)
“Tümce, mantıksal uzay içinde bir durumu belirler.” (4.023)
“Temel tümceler birbirlerinden mantıksal olarak bağımsızdır.” (5.134)
Aruoba, “önerme” yerine “tümce” kullanarak Wittgenstein’ın Satz kavramını gündelik dil cümlesinden ve matematiksel mantıktaki “önerme” teriminden ayırmayı amaçlamıştır. Bu terminoloji, çevirmenin notlarında ve daha sonraki Wittgenstein literatüründe de tartışılmıştır.
Matematikte, matematiksel mantıkta “önerme”nin doğruluk değeri taşıyan mantıksal bir nesne oluşu ile doğal dildeki “cümle/tümce” ayrımı yeniden tartışılmalıdır.
Aruoba’nın terminolojisi Wittgenstein terminolojisi birebir örtüşmez.
1. MATEMATIKSEL MANTIKTA "TÜMCE / CÜMLE" VE "ÖNERME" AYRIMI
Sorunun kaynağını anlamak için önce matematiksel mantıktaki temel bir ayrımı netleştirmek gerekir.
Matematikte her cümle bir önerme değildir. "Kapıyı kapat!", "Saat kaç?" ve "Keşke yağmur yağsa" ifadeleri dilbilgisel bakımdan cümledir; ancak bunların doğruluk değerleri yoktur. Oysa "17 asal sayıdır", "π irrasyoneldir" ve "Her sonlu grup çözülebilirdir" ifadeleri birer önermedir, çünkü doğru veya yanlış olabilirler.
Matematikte önerme tanımı: Doğru veya yanlış bir hüküm içeren her cümle, önermedir. Her önermenin bir doğruluk değeri vardır. (p ==> q) ise bir teoremdir.
Matematikte ispat edilen önermelerdir. İki önerme arasındaki "ise" ile kurulan ilişki de "teorem" olarak tanımlanır. Bir cümle ispat edilmez; bir önerme ise ispat edilerek doğruluğu veya yanlışlığına karar verilir. Bu ayrım, Hilbert'ten bu yana matematiğin temelinde yer alır.
Önerme, doğruluk koşullarına sahip mantıksal bir ifadedir; cümle ise yalnızca dilbilgisel bir yapıdır.
Wittgenstein'ın Tractatus'ta kullandığı Satz kavramı, işte bu teknik "önerme" anlamına çok daha yakındır. Nitekim 4. önermede şöyle denir: "Ein Satz ist ein Bild der Wirklichkeit." (Bir önerme, gerçekliğin bir tasviridir.) Ardından gelen 4.024'te ise: "Einen Satz verstehen heißt wissen, was der Fall ist, wenn er wahr ist." (Bir önermeyi anlamak, onun doğru olması durumunda dünyanın nasıl olacağını bilmektir.)
Bu ifadelerde Satz'ın bir doğruluk değeri taşıdığı açıkça görülür. Oysa "tümce" olarak çevrildiğinde, doğruluk değeri çağrışımı büyük ölçüde kaybolur.
2. İNGILIZCE ÇEVIRI GELENEĞI: "PROPOSITION" TERCIHI
Tractatus İngilizce çevirilerine bakıldığında ilginç bir tutarlılık görülür. Ogden-Ramsey, Anscombe ve Pears-McGuinness çevirisi — üçü de Satz'ı "proposition" olarak karşılar. Bu tercih rastlantısal değildir.
İngilizce analitik felsefe geleneğinde "sentence" doğal dili çağrıştırırken, "proposition" mantıksal incelemenin nesnesini ifade eden yerleşik bir teknik terimdir. Çevirmenler, Wittgenstein'ın teorik bağlamını korumak için bilinçli bir tercih yapmışlardır.
Örneğin Tractatus 4.031'de geçen: Im Satz ist ein Sachverhalt gleichsam probeweise zusammengesetzt.
Ogden-Ramsey çevirisi: In the proposition a state of affairs is, as it were, put together for trial.
Pears-McGuinness çevirisi: In a proposition a state of affairs is, as it were, put together for trial.
Her iki çeviri de "proposition" terimini kullanır. "Sentence" tercih edilmez. Bu, Wittgenstein'ın kastettiği şeyin dilbilgisel bir yapı değil, doğruluk değeri taşıyan mantıksal bir ifade olduğunun göstergesidir.
3. TÜRKÇE ÇEVIRILERDE "TÜMCE / CÜMLE" TERCIHININ DOĞURDUĞU SORUNLAR
Türkçede ise durum farklıdır. Yaygın çeviri pratiği, Satz'ı "tümce / cümle" olarak karşılamak yönündedir. Sözlük düzeyinde bu yanlış değildir; ancak kavramsal düzeyde önemli bir kaymaya yol açar.
"Tümce / cümle" sözcüğü Türkçede kaçınılmaz olarak dilbilgisi alanını çağrıştırır. Oysa Wittgenstein'ın ilgilendiği şey doğal dilin dilbilgisi değil, mantıksal tasvir kuramıdır. Satz'ın "tümce" olarak çevrilmesi, okuyucunun zihninde yanlış bir kategorik çerçeve oluşturur: Wittgenstein sanki dilbilgisi üzerine konuşuyormuş gibi görünür. Oysa Tractatus boyunca yapılan analiz dilbilgisel değil, mantıksaldır.
Bu sorun, özellikle matematiksel mantık eğitimi almış okuyucular için daha belirgindir. Matematik geleneğinde "önerme" kavramı net bir teknik anlam taşır ve doğruluk değeri, ispat, model, semantik gibi kavramlarla doğrudan bağlantılıdır. "Tümce / cümle" ise bu çağrışımların hiçbirini taşımaz. Bu nedenle matematik kökenli okuyucu, Tractatus'u okurken sürekli olarak şu soruyu sorar: "Neden önerme denmiyor?"
4. "CONSTANTS OF THE PROPOSİTİON": ÇEVİRİDE KAYBOLAN TEKNİK ANLAM
Sorun yalnızca "Satz" ile sınırlı değildir. Wittgenstein'ın mantıksal biçim anlayışını açıkladığı "On Logical Form" (1931) başlıklı metninde geçen şu cümle, çeviri sorununun çarpıcı bir örneğini sunar:
Every proposition has a content and a form. We get the picture of the pure form if we abstract from the meaning of the single words, or symbols (so far as they have independent meanings). That is to say, if we replace the constants of the proposition by variables. The rules of syntax which apply to the constants must also apply to the variables.
Ray Monk, Wittgenstein üzerine yazdığı giriş kitabında bu pasajı yorumlarken şu ifadeyi kullanır:
The rules of syntax which apply to the constants must also apply to the variables.
Türkçe çevirisi ise şöyledir:
Sözdiziminin sabitler için geçerli olan kuralları, değişkenler için de geçerli olmalıdır. Kelime düzeyinde çeviri doğrudur. Ancak burada önemli bir kavramsal belirsizlik ortaya çıkar. "Constant" sözcüğü, bu bağlamda mantıksal sabit (ve veya değil, her, bazı) anlamına gelmez; belirli bir nesneyi gösteren sabit sembol (Socrates, London, 2, Ahmet vb.) anlamına gelir.
Türkçe okuyucu "sabit" sözcüğünü duyduğunda ister istemez mantıksal sabitleri düşünmeye başlar: "ve", "veya", "değil"... Oysa burada anlatılan şey, bir sabit sembolün (örneğin "Socrates") yerine bir değişken (örneğin "x") konulduğunda, sözdizimsel kategorinin korunması gerektiğidir. Eğer "Socrates is mortal" gramatik olarak doğruysa, "x is mortal" da aynı sözdizimsel kurallar gereği doğru olmalıdır. Ama "Socrates and Plato"daki "and" yerine "x" koyamazsınız, çünkü "and" farklı bir sözdizimsel kategoriye aittir.
Bu ayrım, Wittgenstein'ın ve Russell'ın mantık anlayışındaki ikame (substitution) ilkesinin temelini oluşturur. Değişken, sabitten farklı bir tür sembol değildir; yalnızca belirli bir nesneyi göstermeyi bırakmış, genelleştirilmiş bir semboldür. Bu nedenle aynı sözdizim kuralları onun için de geçerlidir.
Türkçe çeviride bu teknik ayrımın belirtilmemiş olması, okuyucuyu doğrudan yanlış bir kavramsal kategoriye yöneltmektedir. Tek bir dipnot — "Buradaki 'constant' mantıksal sabit değil, belirli bir nesneyi gösteren sabit semboldür" — sayfalarca sürebilecek bir kafa karışıklığını önleyebilirdi.
5. FREGE'DEN WİTTGENSTEİN'A "SATZ"IN DÖNÜŞÜMÜ
"Satz" kavramının çevirisindeki sorunu daha iyi anlamak için, bu terimin Frege'den Wittgenstein'a geçirdiği dönüşüme kısaca bakmak gerekir.
Frege'de Satz yalnızca gramatik bir yapı değildir. Bir Satz, doğruluk taşıyan mantıksal bir birimdir. Frege'nin doğruluk değerlerini (Das Wahre / Das Falsche) mantığın nesnesi haline getirmesiyle birlikte Satz, artık yalnızca dilsel değil, mantıksal bir kavram haline gelir. Frege'de Satz, modern dilbilimdeki "sentence" kavramıyla tam olarak örtüşmez.
Russell ise Almanca yazmaz; ancak onun kullandığı teknik kavram "proposition"dur. Mantıksal Atomculuk derslerinde sürekli olarak şu ayrım yapılır: proposition, propositional function, propositional variable. Bunların hiçbiri doğal dil cümlesi değildir; hepsi mantığın nesneleridir. Wittgenstein'ın ilk dönemini Russell'dan bağımsız okumak mümkün değildir.
Wittgenstein'da Satz, ilk bakışta Russell'ın izinden gidiyor görünse de önemli bir farklılık ortaya çıkar. Wittgenstein'ın Satz'ı ne yalnızca fiziksel yazıdır (Satzzeichen), ne de yalnızca soyut anlamdır. Bu nedenle Tractatus'ta ayrıca Satzzeichen, Symbol ve Zeichen ayrımları yapılır. İşte bu nedenle Satz'ın yalnızca "sentence" ya da yalnızca "proposition" olduğu söylenemez; o, ikisinin arasında yer alan teknik bir kavramdır.
Ancak bu nüans, "tümce" tercihinin yarattığı sorunu ortadan kaldırmaz. Tam tersine, Wittgenstein'ın kurduğu bu ince kavramsal ağ, "tümce" gibi genel bir karşılıkla görünmez hale gelmektedir. Çeviri, yalnızca Satz'ı değil, onun Satzzeichen, Symbol ve Zeichen ile olan ilişkisini de yansıtmalıdır.
6. BİR ÇEVİRİ ÖNERİSİ
Bu yazının amacı "Satz yalnızca önerme olarak çevrilmelidir" iddiasını savunmak değildir. Böylesi bir iddia, Wittgenstein'ın kavramının taşıdığı nüansları da göz ardı etmek olur. Ancak aşağıdaki ilkelerin, Türkçe Wittgenstein okumalarında kavramsal berraklığı artıracağı kanaatindeyim:
--------------------------------------------------------------------Almanca İngilizce Türkçe (öneri)
--------------------------------------------------------------------
Satz proposition önerme (tercihen)
--------------------------------------------------------------------
Satz sentence tümce (dipnotla açıklanmalı)
--------------------------------------------------------------------Satzzeichen propositional sign önerme işareti
--------------------------------------------------------------------Symbol symbol simge
--------------------------------------------------------------------Zeichen sign işaret
--------------------------------------------------------------------Name name ad
--------------------------------------------------------------------Gegenstand object nesne
--------------------------------------------------------------------Sachverhalt State of affairs olgu durumu
--------------------------------------------------------------------Tatsache fact olgu
--------------------------------------------------------------------
Özellikle "sabit" (constant) teriminin kullanıldığı bağlamlarda, çevirmenin ya "sabit sembol" ifadesini tercih etmesi ya da bir dipnotla buradaki "constant"ın mantıksal sabit değil, adlandırıcı sabit olduğunu belirtmesi gerekir. Bu tek açıklama, Wittgenstein'ın mantıksal biçim analizine ilişkin sayfalarca sürebilecek bir kafa karışıklığını önleyecektir.
SONUÇ
Analitik felsefede çeviri, yalnızca sözcüklerin aktarımı değildir. Kavramların taşıdığı teorik yükün de korunması gerekir. "Satz" kavramının "tümce" olarak çevrilmesi, sözlük bakımından savunulabilir olsa da matematiksel mantık açısından yetişmiş okuyucuda önemli kavramsal belirsizlikler doğurmaktadır.
Bu belirsizlik, Wittgenstein'ın düşüncesinden değil, terminolojik tercihten kaynaklanır. Nitekim aynı cümle üzerinde durup İngilizce mantığını açınca, neyin kastedildiği belirginleşmektedir. Bu da sorunun en azından kısmen çeviri tercihinden kaynaklandığını gösterir.
Gelecekte yapılacak Türkçe çevirilerde, "Satz" kavramının teknik bağlamı daha görünür hale getirilmeli; gerekirse dipnotlar, açıklamalar ve terminolojik tablolarla desteklenmelidir. Belki de Türkçede ilk kez yapılması gereken şey, Tractatus'ın yalnızca çevrilmesi değil, aynı zamanda terminolojik olarak yeniden inşa edilmesidir. Böylece okuyucu, Wittgenstein'ın asıl tartışmasının dilbilgisi değil, mantıksal tasvir kuramı olduğunu çok daha erken bir aşamada fark edebilecektir.
KAYNAKÇA
• Wittgenstein, L. (1922). Tractatus Logico-Philosophicus. Çev. Oruç Aruoba
• Wittgenstein, L. (1931). "On Logical Form." Proceedings of the Aristotelian Society, 31: 162–171.
• Monk, R. Wittgenstein'i Nasıl Okumalıyız? İstanbul Runik Kitap.
• Soyut Matematik Ders Notları. Okay Çelebi - Öner Çakar
