Bilim Tarihinde Tarihselci Devrim: Boris Hessen ve Newton'ın Principia'sının Maddi Temelleri

1. Giriş ve Tarihsel Arka Plan: 1931 Londra Kongresi ve "Sovyet Şoku"

1931 yılının Haziran ayı sonlarında Londra'daki Bilim Müzesi (South Kensington), İkinci Uluslararası Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi'ne ev sahipliği yapmaktaydı. O döneme kadar Batı akademisinde bilim tarihi disiplini, George Sarton'un pozitivist çizgisinde şekillenen, büyük zihinlerin ardışık aydınlanmalarından ibaret "içselci" (internalist), idealist ve soyut bir fikirler kronolojisi olarak icra edilmekteydi. 

Bilim, toplumsal çatışmalardan, sınıfsal dinamiklerden ve iktisadi üretim ilişkilerinden yalıtılmış, laboratuvar ve fildişi kulelerde cereyan eden arı bir entelektüel arayış olarak kabul görüyordu.

Hessen öncesi egemen Batı bilim tarihi paradigması idealist / mutlakçıdır. Herhangi bir tarihsel bağlam üzerinden okunmaz. Hessen'in müdahalesinin radikal kopuş niteliğini anlayabilmek için, bilimin 1930'lara kadar "tarih-dışı dâhilerin zihinsel yürüyüşü" olarak kodlandığı arka plan açıkça metinde ortaya konulmuştur.

Kongrenin gidişatı, Sovyetler Birliği'nden Nikolai Bukharin başkanlığında özel bir uçakla Londra'ya çıkarma yapan sekiz kişilik Sovyet delegasyonunun gelişiyle altüst oldu. Heyette biyolog Boris Zavadovsky, fizikçi Abram Ioffe, genetikçi Nikolai Vavilov ve matematik tarihçisi Ernst Colman gibi dönemin önde gelen Sovyet aydınları yer alıyordu. Ancak kongreye damgasını vuran ve Batı entelektüel dünyasında sarsıntı yaratan metin, Moskova Devlet Üniversitesi Fizik Enstitüsü Direktörü Boris Hessen'in sunduğu "Newton'ın Principia'sının Toplumsal ve İktisadi Kökleri" (The Social and Economic Roots of Newton's Principia) başlıklı bildiri oldu.

Bukharin heyetinin varlığı ve Sovyet delegasyonunun kompozisyonu, bildirinin bireysel bir deneme değil, erken Sovyet entelektüel birikiminin Batı akademisine yönelik organize kuramsal meydan okumasıdır. 

Sovyet heyeti, Batı dillerinde basılı hiçbir metin getirmemişti; ancak bildirilerin yarattığı muazzam ilginin ardından elçilik ve Sovyet ticaret heyeti olağanüstü bir çabayla metinleri beş gün içerisinde İngilizceye tercüme edip kitaplaştırdı. Science at the Cross Roads (Dönemeçteki Bilim) başlığıyla basılan bu derleme, kongre salonlarının sınırlarını aşarak Batı Avrupa'da yeni bir bilim sosyolojisinin ve "dışsalcı - tarihselci" (externalist) metodolojinin fitilini ateşledi.

Hessen'in bildirisi ve Science at the Cross Roads yayını, bildirinin akademik bir sunumdan çıkıp anında uluslararası bir manifesto ve referans metne dönüşmesi tarihsel bir olgudur.

 

2. "Yarı-Tanrı Deha" Efsanesinin Reddi ve Tarihsel Materyalist Yöntem

Boris Hessen'in metodolojik saldırısının merkezinde, Isaac Newton'ın etrafına örülen mistik "yarı-tanrı dâhi" imgesinin yapıbozumu yer alır. Batı burjuva tarih yazımı, Principia'yı (Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, 1687) adeta gökten inmiş bir kutsal metin, Newton'ı ise başına bir elma düştüğü için evrensel kütleçekim kanununu birdenbire keşfeden, toplumdan ve zamandan muaf soyut bir akıl olarak resmetmekteydi.

Metinde, "Elma efsanesi" ve dâhi kültü üzerinden kurulan azizleştirici anlatı reddedilir. Amaç Newton'ın dehasını inkâr etmek değil; o dehanın hangi tarihsel zemin üzerinde, hangi somut soruları yanıtlamak üzere harekete geçtiğini açıklamaktır.

Hessen, Karl Marx'ın Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı'nın önsözünde formüle ettiği tarihsel materyalist yöntemi titizlikle uygular: "Toplumsal varoluşu belirleyen şey insanların bilinci değil; tersine, insanların bilincini belirleyen onların toplumsal ve maddi varoluşudur." 

Dolayısıyla Newton, 17. yüzyıl İngiltere'sinde feodalizmin çözüldüğü, ticaret sermayesinin yükseldiği ve ilk birikim süreçlerinin yaşandığı erken kapitalist dönemin özgül bir ürünüdür. Principia'da formüle edilen fiziksel kavramlar (eylemsizlik, kütleçekimi, akışkanlar direnci, gök mekaniği), göksel esinlerle değil; yükselen burjuvazinin iktisadi ve teknik ihtiyaçlarının dayattığı problemleri çözme zorunluluğundan doğmuştur.

Metin, Marksist altyapı-üstyapı diyalektiğinin bilimler tarihindeki ilk sistematik uygulamasıdır. Hessen, bilimsel devrimin göklerde değil, 17. yüzyıl atölyelerinde, tersanelerinde ve maden ocaklarında mayalandığını kuramsal olarak temellendirir.

 

3. Principia'yı Şekillendiren Üç İktisadi ve Teknolojik Temel

Hessen, Principia'nın birinci, ikinci ve üçüncü kitaplarında ele alınan fizik ve matematik problemlerini dönemin üç ana üretim ve genişleme alanı ile doğrudan eşleştirir:

A. Ulaşım ve Deniz Ticareti: Küresel Pazarlar ve Boylam Krizi

Coğrafi keşiflerin ardından dünya ticaretinin ağırlık merkezi karadan okyanuslara kaymıştı. Yükselen merkantilist burjuvazi için kıtalararası ticaret filolarının güvenliği ve hızı yaşamsal önemdeydi. Ancak açık deniz taşımacılığı, dönemin biliminin henüz yanıtlayamadığı devasa pratik darboğazlarla karşı karşıyaydı:

• Gemi İnşası ve Hidrodinamik: Gemilerin su kaldırma kapasitesi, tonaj artışı, dalgalar karşısındaki kararlılığı ve suyun gövdeye uyguladığı direnç; katı cisimler mekaniğinin ötesinde kapsamlı bir akışkanlar dinamiği teorisini zorunlu kılıyordu (Principia Kitap II).
• Boylam (Longitude) Problemi: Açık denizde enlem gök cisimlerinin ufuk yüksekliğiyle kolayca bulunabilirken, boylam tespiti tam bir felaket kaynağıydı. Gemilerin kaybolmasını ve kayalıklara çarpmasını önlemek, gökyüzünün devasa bir "saat" olarak kullanılmasını, yani Ay'ın ve gezegenlerin karmaşık yörünge hareketlerinin kusursuz hesaplanmasını gerektiriyordu. Ay'ın hareketindeki düzensizlikler (pertürbasyonlar) ve güneş-dünya-ay çekim etkileşimleri (üç cisim problemi), Newton'ın kütleçekim yasasını ve gezegen yörünge teorisini geliştirmesindeki en temel pratik motivasyondu.
• Gelgitler (Tides): Büyük tonajlı ticaret gemilerinin limanlara yanaşması ve sığ boğazlardan geçmesi için gelgit saatlerinin ve yüksekliklerinin önceden bilinmesi gerekiyordu. Newton, Principia'nın üçüncü kitabında Ay ve Güneş'in kütleçekim kuvvetlerinin okyanus suları üzerindeki diferansiyel etkisini matematikselleştirerek tarihin ilk tutarlı gelgit kuramını sundu.

Açık deniz taşımacılığı ve boylam sorunu, astronomi ve klasik mekaniğin saf tefekkürden değil, emperyal ticaret yollarının ölüm-kalım meselesi olan navigasyon krizinden beslendiğini tartışmasız biçimde kanıtlar.

B. Sanayi ve Madencilik: Derin Ocaklar, Su Tahliyesi ve Metalurji

On yedinci yüzyılda ormanların hızla tükenmesi, enerji ve hammadde ihtiyacını madenlere (özellikle taşkömürü, demir, bakır ve kalay) yöneltti. Yüzey cevherleri tükendikçe ocaklar yerin yüzlerce metre altına doğru derinleştirilmek zorunda kalındı. Bu durum dönemin teknolojik sınırlarını zorlayan şu problemleri doğurdu:

• Su Baskınları ve Pompalama Sistemleri: Derin maden galerilerini basan yer altı sularının tahliyesi, hayvan ve insan gücünü aşmıştı. Emme-basma tulumbalarının azami su çekme sınırları (Torricelli ve Viviani'nin atmosferik basınç keşifleri), vakum araştırmaları ve Otto von Guericke'nin deneyleri doğrudan madencilik darboğazından türedi. Bu zincir, su tahliyesi amacıyla Savery ve Newcomen'ın ilk atmosferik buhar makinelerine ve termodinamiğin öncüllerine uzandı.
• Cevher Taşıma ve Havalandırma Mekaniği: Tonlarca ağırlıktaki cevherin derin kuyulardan yüzeye çıkarılması; makaralar, vinçler, kablolar, eğik düzlemler ve sürtünme dinamiklerinin matematiksel olarak modellenmesini gerektirdi. Hessen, basit makineler teorisinin ve serbest düşme/hareket yasalarının maden çıkarma mekaniğiyle iç içe geliştiğini sergiler.
• Metalurji ve Yüksek Fırınlar: Cevherlerin eritilmesi, döküm teknikleri, alaşımların dayanıklılığı ve soğuma kanunları; ısının iletimi ve malzeme direncine dair fiziksel ilkelerin araştırılmasını hızlandırdı.

Madencilik analizi, mekanik ile erken termodinamik arasındaki bağı kurar. Sanayileşmenin erken safhasındaki hammadde çıkarma zorunluluğunun fizik teorisini nasıl yönlendirdiği somut verilerle gerekçelendirilmiştir.

C. Savaş Sanayii: Ağır Topçuluk ve Balistik Zorunluluklar

Feodal şatoların yıkılmasında ve merkezi mutlakıyetçi / burjuva devletlerin kurulmasında ateşli silahlar ve ağır dökme demir toplar belirleyici rol oynadı. Savaş sanayii, askeri mühendislerin çözemediği teorik açmazları doğrudan fizikçilerin önüne koydu:

• Mermi Yörüngeleri (Dış Balistik): Galileo Galilei, merminin boşluktaki hareketinin bir parabol olduğunu ispatlamıştı. Ancak bu formül, barut miktarının ve namlu hızının arttığı ağır kuşatma toplarında sahada bütünüyle iflas ediyordu. Gerçek dünyada mermiler parabol çizmiyor; yüksek hızlarda hava direncine çarparak menzilden sapıyordu.
• Hava Direnci ve Akışkanlar Mekaniği: Bir cismin dirençli bir ortamdaki (hava, su) hareketinin modellenmesi askeri bir zorunluluktu. 

Newton, Principia'nın İkinci Kitabı'nı neredeyse bütünüyle dirençli ortamlardaki cisimlerin hareketine, hızın karesiyle orantılı sürtünme katsayılarına ve akışkanlar girdaplarına ayırdı. 

Bu kitap, doğrudan doğruya dönemin topçuluk kuramının ihtiyaç duyduğu eksik teorik halkayı tamamlamaktaydı.

Savaş sanayii ve balistik analizi, Newton mekaniğinin soyut geometri egzersizlerinden ibaret olmadığını; barut, mermi ve hava direnci gibi yakıcı askeri gereksinimlerin Principia'nın sayfalarına nasıl yön verdiğini gösterir.

 

4. Newton'ın İdeolojik ve Teolojik Sınırları: 1688 Sınıfsal Uzlaşması

Hessen'in analizinin en derinlikli ve özgün boyutu, Newton'ın bilimsel dehasının sınırlarını dönemin sınıfsal yapısıyla açıkladığı kısımdır. 

Newton, evrenin mekanik işleyişini kusursuz bir matematiksel düzen içinde açıklamasına rağmen, iki noktada metafizik ve teolojik sığınaklara çekilmekten geri durmamıştır:

1. İlk Hareket (İlk İtme / Prime Mover): Newton mekaniğinde madde bütünüyle eylemsizdir (atalet halindedir); kendi kendine hareket üretemez. Gezegenlerin Güneş etrafında dönmesini sağlayan teğetsel ilk hızı maddeye kim vermiştir? Newton bu sorunun cevabını doğada değil, aşkın bir Yaratıcı'nın "ilk fiske"sinde (Divine Initial Impulsion) bulur.
2. Sensorium Dei (Tanrı'nın Duyu Organı Olarak Uzay): Newton mutlak uzay ve mutlak zamanı fiziksel dünyanın temeli yapar. Maddeden bağımsız, homojen ve hareketsiz olan bu mutlak uzay, Newton için Tanrı'nın her yerde hazır ve nazır oluşunun (omnipresence) fiziki sahnesidir; yani "Tanrı'nın duygu organı"dır.

Metinde, Newton'ın mekanik dünya görüşü ile teolojik kabulleri arasındaki çelişki tespit edilir. Newton'ın neden radikal bir materyalizme varamadığı, epistemolojik bir kusur değil, sınıfsal bir zorunluluk olarak konumlandırılır.

Hessen, bu çelişkiyi 1688 İngiliz "Kansız Devrimi"nin (Glorious Revolution) sınıfsal karakteriyle açıklar. 1640'lardaki radikal iç savaşın (Cromwell ve Düzleyiciler/Kazıcılar deneyimi) ardından yükselen İngiliz burjuvazisi, alt sınıfların devrimci potansiyelinden dehşete düşmüş ve feodal toprak sahibi aristokrasi ile uzlaşmaya gitmiştir. 

1688 rejimi; burjuvazinin iktisadi egemenliği ile aristokrasinin siyasal/dini kurumlarının harmanlandığı karşı-devrimci bir uzlaşmadır.

Newton tam da bu uzlaşmanın entelektüel ve sınıfsal simgesidir: Whig partisine mensup bir milletvekili, Kraliyet Cemiyeti (Royal Society) Başkanı ve Kraliyet Darphanesi Müdürü'dür. 

Burjuvazinin üretim ve ticaret ihtiyaçları için doğayı mekanik yasalara bağlayan Newton; aristokrasinin ve mevcut toplumsal düzenin meşruiyeti için Tanrı'yı evrenin tepesinde nihai yasa koyucu ve mülkiyetin garantörü olarak muhafaza etmek zorundaydı. Radikal materyalizm mülkiyet düzenini ve dini hiyerarşiyi tehdit ederken, deist-mekanist uzlaşma statükonun en sağlam ideolojik kalkanı haline gelmiştir.

1688 Burjuva-Aristokrasi ittifakı, bilimin ideolojik biçimlenişinin sosyo-tarihsel anahtarıdır. Hessen, bilim insanının politik pozisyonu ile kuramın metafizik rezervleri arasındaki organik köprüyü kurar.

 

5. Batı Dünyasında Yarattığı Sarsıntı ve Doğurduğu Miras

Hessen'in 1931 bildirisi, Batı düşünce dünyasında iki zıt ve kurucu dalga yarattı:

A. "Kızıl Bilim İnsanları" ve Cambridge Solu

Bildiri, özellikle İngiltere'deki genç ve parlak doğa bilimcileri üzerinde şok etkisi yarattı. Hessen'in yönteminden derinden etkilenen bu figürler, modern bilim sosyolojisinin ve kuramının öncüleri haline geldiler:

• John Desmond Bernal: Kristalografinin öncüsü Bernal, Hessen'in tezini sistemleştirerek 1939'da yayımladığı anıtsal eseri "The Social Function of Science" (Bilimin Toplumsal İşlevi) ile modern bilim sosyolojisinin ve bilim politikalarının kurucu babası oldu. Bernal, bilimin kapitalist krizler karşısındaki çürümesini ve toplumsal kurtuluştaki rolünü Hessen'in izinde inceledi.
• Joseph Needham: Biyokimyacı Needham, Hessen'in bildirisiyle düşünsel rotasını bütünüyle değiştirdi. Batı-merkezci bilim tarihini yerle bir eden çok ciltli şaheseri "Science and Civilisation in China" (Çin'de Bilim ve Uygarlık) dizisini kaleme aldı. Modern bilimin neden Çin'de değil de Batı Avrupa'da doğduğunu sorgulayan ünlü "Needham Sorusu"nu (Needham Puzzle), Hessen'in yöntemiyle feodal bürokrasi ile tüccar kapitalizmi arasındaki altyapı farklarıyla yanıtladı.
• J.B.S. Haldane ve Lancelot Hogben: Evrimsel biyolog Haldane ve "Mathematics for the Million" ile "Science for the Citizen" kitaplarının yazarı Hogben; bilimin halklaşması ve bilim tarihinin emek süreçleriyle ilişkisi konusunda Hessen'in açtığı patikadan yürüdüler.
• Cambridge Marksist bilim insanları kuşağı, Hessen'in tezinin yalnızca tarih yazımı ile kalmayıp, 20. yüzyılın bilim politikalarını, UNESCO'nun bilim vizyonunu ve bilim sosyolojisini doğrudan doğurduğunu kanıtlar.

B. Merton Tezi ve Bilim Sosyolojisinin Kurumsallaşması

Amerikan sosyolojisinin kurucularından Robert K. Merton, 1938 tarihli ünlü doktora tezi "Science, Technology and Society in Seventeenth-Century England" (17. Yüzyıl İngiltere'sinde Bilim, Teknoloji ve Toplum) çalışmasında doğrudan Hessen'in ampirik verilerini kullandı. 

Merton, Hessen'in iktisadi analizini bütünüyle benimsemekle birlikte, Marksist altyapı vurgusunu Max Weber'in Protestan ahlakı teziyle birleştirerek "Püritenlik ve Bilim" eksenine kaydırdı. 

Bu hamle, daha sonra Soğuk Savaş döneminde Hessen'in adını anmadan onun kavramsal çerçevesini akademide meşrulaştıran "Merton Tezi"ni doğurdu.

Metin ayrıca; Thomas Kuhn'un "bilimsel paradigmalar" kavramından, 1970'lerde David Bloor ve Edinburgh Okulu'nun geliştirdiği "Bilimsel Bilginin Sosyolojisi"ne (Strong Programme in SSK) kadar tüm eleştirel bilim çalışmalarının gizli kurucu metni oldu.

Merton Tezi ve çağdaş bilim sosyolojisi ilişkisi, Hessen'in sadece Doğu Bloğu'nda değil, Soğuk Savaş Batı akademisinde dahi dolaylı yoldan paradigma kurucu bir ağırlığa ulaştığını belgeler.

 

6. İki Ateş Arasında Bir Entelektüel: Hessen'in Stalinist Dogma'ya Direnişi ve Trajik Sonu

Boris Hessen'in 1931 Londra bildirisini okurken gözden kaçırılmaması gereken en trajik ve sofistike boyut, metnin Sovyetler Birliği içerisindeki iç mücadelelere bakan gizli yüzüdür. Bu bildiri, sadece Batı burjuva idealizmine karşı bir hücum değil; aynı zamanda Sovyetler Birliği'nde Stalinist bürokrasinin bilimi dogmatikleştirmesine karşı verilmiş bir savunmadır.

1920'lerin sonu ve 1930'ların başında Sovyet bilim ve felsefe arenası, "Mekanistler" (Timiryazev, Stepanov) ile "Diyalektikçiler" (Abram Deborin önderliğindeki grup) arasındaki kanlı tasfiyelerle sarsılmaktaydı. 

1931'e gelindiğinde Parti, felsefeyi doğrudan Stalinist aparatın kontrolüne bağlamıştı. Parti ideologları ve kaba maddeciler; Albert Einstein'ın Görelilik Teorisini ve Kopenhag Kuantum Mekaniğini "burjuva idealizmi", "fiziksel idealizm" ve "Ernst Mach felsefesinin kalıntısı" ilan ederek yasaklamaya, Sovyet fiziğinden aforoz etmeye çalışıyorlardı.

Hessen'in dışarıya karşı Marksist materyalizmi savunurken, içeriye karşı modern kuramsal fiziği (Görelilik ve Kuantum) kaba Stalinist sansürden korumaya çalıştığı tarihsel gerçeklik vurgulanır.

Moskova Üniversitesi Fizik Enstitüsü Direktörü olan Boris Hessen, modern fiziğin Sovyetler'de yok edilmesini engellemek için hayatını ortaya koydu. Londra bildirisinde Newton'ı seçmesi tesadüf değildi; metin çift katmanlı bir truva atıydı:

• Hessen, dogmatik Parti komiserlerine Newton üzerinden örtük bir ders veriyordu: "Bakınız; Newton teolojik olarak gericiydi, siyasal olarak uzlaşmacı bir burjuvaydı, dünya görüşü mistisizmle doluydu. Fakat tüm bu ideolojik sınırlarına rağmen ürettiği matematiksel fizik nesnel olarak doğruydu ve insanlığın ilerlemesine hizmet etti!"
• Bu analojinin Stalinist bürokrasiye yönelik alt metni son derece açıktı: "Einstein veya Bohr felsefi olarak idealist ya da burjuva olabilir; fakat onların geliştirdiği görelilik teorisi ve kuantum fiziği nesnel doğa yasalarını açıklar. Bir bilim insanının kişisel felsefi zaafları gerekçe gösterilerek modern teorik fizik yasaklanamaz!"

Ne var ki bu üstün kuramsal cesaret, Hessen'i Stalin'in Büyük Temizliğinde (Yejovşina) kurtarmaya yetmedi. 

Nikolai Bukharin'e yakınlığı ve bağımsız bilimsel tavrı nedeniyle hedef tahtasına konuldu. 

22 Ağustos 1936'da düzmece suçlamalarla tutuklandı; "karşı-devrimci Troçkist-Zinovyevist terörist örgüt" üyesi olmakla suçlandı. Kapalı kapılar ardında yapılan göstermelik bir yargılamanın ardından, 20 Aralık 1936 günü kurşuna dizilerek idam edildi.

Hessen'in adı Sovyet kütüphanelerinden ve literatüründen silindi; Batı'da ise Soğuk Savaş ideolojisi tarafından "kaba Marksist indirgemeci" yaftasıyla marjinalleştirilmeye çalışıldı. 

Ancak 1956'da Sovyetler'de iade-i itibar kazanan Hessen; bilimin fildişi kulelerde değil, toplumun maddi çelişkileri içerisinde nefes alıp verdiğini gösteren ölümsüz teziyle bilim tarihçiliğinin seyrini sonsuza dek değiştirdi.

Bu çalışmada Hessen'in trajik sonu ve 1936'da kurşuna dizilmesi, metnin entelektüel bedelini gözler önüne serer. Çalışmada iade-i itibar süreci ve eserin günümüze kalan sarsıcı yöntemsel mirası vurgulanmak istenmiştir. 

Kaynak:

Boris Hessen - "Newton'ın Principia'sının Toplumsal ve İktisadi Kökleri" (The Social and Economic Roots of Newton's Principia)  - Yordam Kitap